De comeback van de exorcist in films

Als iets je bang maakt, is het niet goed voor je. Zo denken veel christenen over horror. Toch blijkt het fascinerend hoe diep Gods schepselen kunnen zinken. Bovendien kun je zo des te beter zien hoe het goede uiteindelijk van het kwade wint. Die ervaring kan, na vrees en verontwaardiging, zuiverend werken op de ziel. In exorcismefilms wordt slim ingespeeld op dit verschijnsel van catharsis. Geen angst is groter dan die voor het demonische, dus is ook de triomf onovertroffen.

De filmfascinatie voor het satanische kende in de jaren zeventig een climax. In klassiekers als Rosemary's Baby, The Omen en The Exorcist kwam de duivel letterlijk onder de mensen, terwijl modernistische theologie hem juist slechts als metafoor voor het kwaad voorstelde. Toch bleef de werkelijke dreiging van de verborgen verleider in die films onbelicht. Veel onsmakelijkheden waren weliswaar effectief, maar feitelijk onzin. En de indruk overheerste dat het weinig zin had tot het bittere einde door te strijden.

De vervolgen op The Exorcist bleken weinig populair. In 2004 zat niemand meer op het vierde deel te wachten. Toch trok het productieproces aandacht door een serie mysterieuze ongelukken en regisseurswissels. Wilde de duivel deze film tegenhouden, om zo in het verborgene te kunnen blijven? In dat geval had hij geen succes, want de twee verschillende eindmontages die uitkwamen, bleken aanleiding voor een hausse aan films over bezetenheid. En bovendien een stuk realistischer dan die uit de jaren zeventig. De duivel is het gevaarlijkst als hij kan laten geloven dat hij niet bestaat, maar door de huidige comeback van de exorcist kan hij niet meer ongemerkt zijn slag slaan. Een gewaarschuwde kijker geldt immers voor twee.

Emily Rose

In 2005 maakte de christelijke filmmaker Scott Derrickson een film met een expliciet gelovige boodschap. Hij baseerde The Exorcism of Emily Rose op het levensverhaal van Anneliese Michel. Deze Duitse studente bleek zo vroom dat de duivel haar alleen wist te beproeven door bezit te nemen van haar lichaam. Naar het voorbeeld van Catharina van Bologna gaf Anneliese Michel zich niet gewonnen en droeg haar lijden op. Met haar sterke wil verwierf ook zij een heilige reputatie. Haar zaligverklaringsproces is gaande.

Haar artsen erkenden echter geen bezetenheid. Michel kreeg diagnoses als epilepsie, psychose en anorexia, hoewel zelfs een combinatie daarvan niet alle symptomen kon verklaren. De grote hoeveelheid nutteloze medicijnen die zij binnenkreeg verzwakten haar. In 1976 stierf ze na vele pogingen tot uitdrijving. Haar exorcist Renz werd tot celstraf veroordeeld. Derrickson heeft het verhaal naar Amerika verplaatst, maar de religieuze kern is dezelfde. Over het miskende geloof van de exorcist is zijn film een sterk rechtbankdrama, over de volharding in overgave aan God is het reli-horror die evangeliseert.

Een jaar later volgde het Duitse antwoord met Requiem. In dit drama komt het demonische niet expliciet in beeld. Het blijft in het midden of Michaela, ook op Anneliese Michel gebaseerd, bezeten of ziek is. Op zich is het niet bezwaarlijk dit aan het oordeel van de kijker over te laten. Problematischer is dat Michaela beslist geen heilig meisje meer is, al komt ze uit een katholiek nest. Het acteerwerk is aangrijpend, maar de mooie boodschap van Michel komt minder uit de verf.

Documentaireachtig

Na enkele goedkoop-stuitende standaardwerkjes en een niets toevoegende remake van The Omen, die op 6-6-2006 uitkwam, had 2007 weer een verrassend project in petto. Onafhankelijk filmmaker Will Raee nam Exorcist Chronicles zo op dat het een documentaire lijkt, die authentieke gebeurtenissen toont. Ondanks enkele foutjes werkt dat overtuigend. Een (fictieve) psychiater krijgt van de Kerk opdracht enkele zaken te onderzoeken. Een medische oorzaak moet immers uitgesloten zijn om kerkelijk ingrijpen te rechtvaardigen. Hij begint als laconieke scepticus, maar hoe meer gevallen hij onderzoekt, hoe overtuigder hij raakt. Maar als hij zelf begint te assisteren, blijkt hij nog niet stevig in zijn schoenen te staan. Ondanks de promotie-slogan 'de film waarvan de Kerk niet wil dat je hem ziet', onderstrepen de conclusies juist de prudentie van de katholieke leer.

Deze methode van lelijk, maar effectief filmen is verschillende keren nagedaan, maar zonder de originaliteit en zeggingskracht van Raee. Zo draaide vorig jaar The Last Exorcism zichzelf als documentaire de nek om door zijn ongeloofwaardige conclusie.

Strijd met de duivel

In 2009 bood The Haunting in Connecticut weer een interessant waar gebeurd verhaal. Een katholiek gezin trok in een huis dat in het verleden dienst deed als mortuarium. De begrafenisondernemer bewaarde de lijken echter ten behoeve van necromantie, het communiceren met doden. In de film is de exorcist die de nog rondspokende entiteiten moet kalmeren - onwaarschijnlijk en onhistorisch - opeens een dominee, die er merkwaardige praktijken op na houdt. Desondanks geeft deze film een spannend beeld van de strijd met zowel de duivel als met God.

Daarna was Europa weer aan zet. Hoewel La posesión de Emma Evans niet claimt op feiten gebaseerd te zijn, is deze Spaanse productie grotendeels geloofwaardig. Emma is een gewone tiener. Maar door haar sociale isolatie tengevolge van thuisonderwijs raakt ze in de ban van occulte 'spellen', hekserij en drugs. Haar recalcitrante experimenten zetten de deur voor boze geesten open. Interessant is ook hoe de exorcist met zijn eigen zwakheden wordt geconfronteerd. Zijn hoogmoed en heerszucht verergeren de situatie. Hoewel meer ondanks dan dankzij de priester, staat hoop hier centraal. Als waarschuwing tegen onvoorzichtigheid is deze film vooral leerzaam voor tieners.

Dit jaar verscheen The Rite in de bioscoop, op het eerste gezicht anders aangepakt dan alle vorige. Journalist Matt Baglio liep mee met de Amerikaanse priester Gary Thomas tijdens zijn opleiding tot exorcist in het Vaticaan. Deze cursus wordt daadwerkelijk gegeven, nu de vraag naar exorcisten explosief stijgt. Baglio's ervaringen zijn in The Rite vrij bewerkt. Als de mentor-exorcist niet opgewassen blijkt tegen de beproevingen, verzandt de film helaas in clichébeelden. Maar dat de frisse, serieuze aanpak niet is volgehouden, maakt dit kijkje achter de schermen niet minder de moeite waard.

Uit aankondigingen blijkt dat filmmakers ook de komende jaren nog niet op het thema zijn uitgekeken. Vooralsnog kan de duivel niet op tegen de comeback van de exorcist.

De topvijf exorcismefilms van Inspiratie Magazine:

1: The Exorcism of Emily Rose - Scott Derrickson

2: The Rite - Mikael Håfström

3: La posesión de Emma Evans - Manuel Carballo

4: Exorcist Chronicles - Will Raee

5: The Haunting in Connecticut - Peter Cornwell

Uitgebreide recensies van 1 & 2 zijn te vinden op: www.blikoponeindig.nl
Door: Michiel van Hout