In de media is veel aandacht voor de toekomst van onze aarde. Het thema duurzaamheid is aan de orde van de dag. Wij horen over grenzen aan de groei en over de uitputting van bodemschatten. De westerse mens heeft een te grote ecologische voetstap terwijl vele anderen in het zuiden van de wereld het meest minimale moeten ontberen.
In december 2009 werd in Kopenhagen een grote conferentie gehouden over de dreigende opwarming van onze aarde door de uitstoot van broeikasgassen. Helaas hebben de wereldleiders geen bindend akkoord kunnen sluiten. Het klimaatprobleem is echter niet alleen een probleem van politici maar van ons allemaal. Christenen hebben de opdracht om vanuit hun geloofsbronnen een visie te ontwikkelen. Eerst geef ik echter aandacht aan twee stemmen die de actuele situatie goed weergeven.

Tussen cynisme en optimisme
In het boek ‘De klimaatoorlogen’ schetst Harald Welzer een uiterst somber en fatalistisch beeld. Door gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef gaat het met de opwarming van de aarde mis. Het kortetermijneconomisch belang gaat voor het ecologisch langetermijnbelang. Klimaatafspraken worden niet nageleefd. Het individu is veelal machteloos en voor het collectief heeft de moraal geen handelingsrelevantie. Welzer eindigt zijn boek pessimistisch. Wij mensen hebben de ontwikkelingen niet in de hand en het zal uitlopen op onze ondergang.
Een andere stem is die van de voormalige ruimtevaarder Wubbo Ockels. Hij stelt dat wij ons geen pessimisme of cynisme kunnen permitteren. Wij zitten met z’n allen in het ruimteschip aarde. Als astronaut heeft hij gezien hoe kwetsbaar onze positie is. De atmosfeer is slechts een dunne schil die ons scheidt van een ijskoud en levensvijandig heelal. Wij zullen alle creativiteit moeten inzetten om onze C02- uitstoot te verlagen. Het is, zo stelt Ockels, een wedstrijd die wij moeten winnen.
Christenen worden, zoals andere mensen, heen en weer geslingerd tussen het fatalisme van Welzer en het optimisme van Ockels. De ecologische crisis kan ons naar de keel grijpen, maar wij weten ook dat fatalisme en angst ons kunnen blokkeren.

Eerbied voor het leven
In het boek Genesis wordt de mens als beelddrager Gods gezien als een rentmeester. Maar het beheren en behoeden is vaak beheersen geworden. Het geloof dat deze wereld Gods schepping is, kan christenen echter opnieuw brengen tot een diepe eerbied voor het leven. De psalmist bidt: ‘Van de Heer is de aarde en alles wat daar leeft. De wereld en wie haar bewonen’ ( psalm 24).
Sint-Franciscus vormt een voorbeeld van christelijk holistisch of inclusief denken. In zijn Zonnelied noemt hij allerlei onderdelen van de schepping, inclusief de dood, zijn broeders en zusters. Als wij van God houden, zullen wij Gods schepping zorgvuldig en liefdevol beheren. Wij mogen niet verspillen en vervuilen, maar deze aarde zo schoon mogelijk doorgeven aan de volgende generaties.
Bij de ecologische crisis kan de drieslag van de wijlen Belgische kardinaal Cardijn: zien, oordelen, handelen uitermate behulpzaam zijn. Het gaat om het verzamelen van feiten, om het maken van een goede analyse en om die om te zetten in concreet beleid. Wij mensen hebben een grote verantwoordelijkheid maar wij hoeven tegelijk geen Atlasfiguren te zijn, dus niet de wereld op onze schouders te nemen. God heeft het eerste en ook het laatste woord. Deze overtuiging maakt ons niet onverschillig maar wel ontspannen om het werk te doen dat ons voor handen komt.

Nieuwe levensstijl
De Kerken en kerkelijke organisaties kunnen mensen helpen om individueel en collectief tot een verandering van levensstijl te komen, ook door het goede voorbeeld te geven. Woorden wekken maar voorbeelden trekken. De huidige ecologische crisis kan ons aanzetten tot creativiteit. De crisis biedt kansen voor duurzamere productiemethoden. Maatschappelijk verantwoord ondernemen krijgt steeds meer aandacht. Het gaat bij een evenwichtige productie niet alleen om winst maar ook om sociale gerechtigheid en het goed beheer van onze planeet.
Ik ben overigens ook nuchter en realistisch als het gaat om het gedrag van mensen. De Heilige Schrift weet van menselijke zondigheid en gebrokenheid. Verworven welvaart wordt niet gemakkelijk opgegeven. Onze wereld is verdeeld in nationale staten met grote belangentegenstellingen. Een en ander maakt een globale aanpak van de ecologische problemen verre van gemakkelijk.
Ik denk daarbij ook aan het mislukken van de actie ‘Nieuwe levensstijl’ nu al weer enkele decennia geleden. Kleine groepen die opereren vanuit een doorleefde persoonlijke ethiek zijn uitermate belangrijk maar kunnen niet automatisch de grote massa tot een meer verantwoorde ecologische levensstijl verleiden.
Een en ander impliceert de noodzaak van ‘democratische dwang’. Onze politieke leiders zouden de moed moeten hebben mensen via wetgeving tot gedragsverandering te brengen. Milieubewust gedrag kan worden beloond en een milieubelastende levensstijl moet extra worden belast. In dit verband kan men denken aan het belonen van een energiezuinig beheer van gebouwen of het plaatsen van zonnepanelen maar ook aan het extra belasten van ongewenst reisgedrag. Een dergelijke wetgeving is in een parlementaire democratie overigens alleen maar mogelijk als een meerderheid van de bevolking ook van de zinvolheid van een dergelijke wetgeving overtuigd is.

Weerbarstigheid overwinnen
In de zomer van 2009 publiceerde onze paus zijn derde encycliek onder de titel ‘Caritas in veritate’. Paus Benedictus spreekt in deze rondzendbrief niet alleen over het overbruggen van de immense kloof tussen rijken en armen in deze wereld maar ook over onze plicht tot een duurzame omgang met Gods schepping. Encyclieken maar ook andere kerkelijke teksten zijn uiteindelijk alleen maar vruchtbaar als ze doorwerken in de hoofden en harten van mensen. Het gaat erom dat wij metterdaad werk maken van effectief milieubehoud. In de praktijk stuiten wij dan op de nodige spanning tussen theorie en praktijk. Er is nog genoeg weerbarstigheid te overwinnen. Maar christenen zijn, in kracht van Gods Geest, tot veel goeds in staat. Wij zijn geroepen om in alle kwetsbaarheid onze verantwoordelijkheid voor een goed beheer van Gods schepping te nemen en moed te tonen. Wij zijn geroepen tot een integraal of christelijk humanisme. De levende Christus wil door ons heen zichtbaar worden.

 

Geen vlees op vrijdag! Een kleine stap op weg naar duurzaamheid die iedereen kan maken, is het laten staan van vlees op vrijdag. Dit is een gebruik in de katholieke Kerk in gedachtenis aan de dood van Christus op goede vrijdag. Een gebruik, dat dubbel heilzaam uit kan pakken, want minder vlees betekent minder CO2-uitstoot en dus een bijdrage aan een beter klimaat.